De Mannelijke Archetypes; de man en zijn oorspronkelijke kracht. En zijn schaduwkanten.

“Perhaps the time has come for a new agenda. The problem is men are killing themselves doing all the things that our society wants them to do. Maybe it’s men’s raging hormones, but I think it’s because they’re trying to be a man.” (Sam Keen, 1990)

Mijn moeder betitelde mijn vader wel eens als ‘een richtige kerel’. Richtige op z’n Duits, wat voor mijn gevoel de overtreffendste trap was van ‘een echte kerel’. Alle mannen in mijn familie waren zo, van die rauwe zeilers, wars van enige opsmuk en decorum, nooit klagen, altijd direct handelend en 100% zeker van hún oplossing. Dit beeld wat ik had van ‘een richtige man’ werd min of meer bevestigd in films, reclames, boeken en ook in andere vaders. Deze hadden misschien andere liefhebberijen, zoals voetbal, auto’s en hard werken, maar waren op hun manier overduidelijk Man. Vaak wat afstandelijk, beheerst, rationeel, actiegericht. Veel later begreep ik dat dit ‘man-zijn’ vooral gebaseerd was op het concept ‘niet-vrouwelijk zijn’, maar toen was het negatieve oordeel over mijn eigen mannelijke identiteit al gevormd. Want ik had mijzelf al jong gedefinieerd als het tegenovergestelde van mijn vader; ik snapte niets van zeilen en de exacte vakken, was een dromer, niet hetero, best onzeker en een twijfelaar.

Een ‘echte’ man moeten zijn

Alle wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke literatuur die ik later over man-zijn heb gelezen bevestigen mijn eigen kind-conclusies over de criteria waaraan een echte man moet voldoen. Een echte man is altijd beheerst, heeft zijn emoties onder controle en reageert rationeel, is nooit bang, staat altijd klaar met een oplossing en heeft eigenlijk niemand echt nodig. Logisch dat het veel jongetjes al vroeg aanmoedigt om aan dit stereotype wensbeeld te voldoen om vooral niet als kwetsbaar, vrouwelijk en emotioneel te worden gezien. Als vanzelf leidt dit tot diepe overtuigingen als ‘ik moet altijd sterk zijn’, ‘ik sta er alleen voor’ en ‘ik moet mijn emoties niet laten zien’. Ondertussen zijn de meeste mannen en vrouwen het wel eens dat dit stereotype beeld niet klopt, dat mannen meer zijn. En dat het harde werken om te voldoen aan het stereotype beeld de man er niet fraaier, gelukkiger en gezonder op heeft gemaakt. Anno 2015 leven Nederlandse mannen 3,7 jaar korter dan vrouwen. Dit verschil wordt volgens de WHO veroorzaakt door het feit dat mannen meer roken, vaker verslaafd zijn aan alcohol en drugs en dikker zijn. Hierdoor ontwikkelen mannen vaker kanker, hart- en vaatziektes en diabetes. Mannen zijn vaker depressief en plegen twee maal zo vaak zelfmoord dan vrouwen. Ook blijkt dat 94% van de gevangenen in Nederland een man is en dat bijna alle moorden gepleegd worden door mannen, vaak op mannen. En tot slot maken mannen zich veel vaker schuldig dan vrouwen aan machtsmisbruik, bijvoorbeeld door middel van corruptie, witwassen en aanranding en verkrachting.

‘a new agenda’ voor mannen 

De hoogste tijd dus ‘for a new agenda’ voor mannen. Een agenda gebaseerd op wat een man allemaal wél is en kan zijn in plaats van wat hij niet behoort te zijn. Ik heb in de onderzoeken van Carl Jung en zijn volgelingen over de (mannelijke) archetypen een interessante ingang gevonden. In de letterlijke vertaling zijn archetypen originele patronen, een soort blauwdrukken die in ons onbewuste liggen opgeslagen. Archetypen zijn een zeer oorspronkelijke bron van gedragsmogelijkheden, een onbewuste aanleg om op een bepaalde manier te reageren op de omstandigheden die we in ons leven tegenkomen. Ze vormen een neutrale, want niet aan tijd en context gebonden, fundament van onze waarden, intenties en ambities. Juist dit neutrale karakter van de archetypen maakt ze geschikt om te achterhalen hoe een Man in wezen is, los van wat ‘wij’ als maatschappij in de loop van de eeuwen hebben bedacht over ‘man-zijn’.

Het boek ‘King, Warrior, Magician, Lover’ van Moore & Gilette biedt een gedegen en praktische theorie over de vier mannelijke archetypen van de Koning, de Krijger, de Magiër en de Minnaar. Ze beschrijven de vier, inclusief hun schaduwkanten en we kunnen hierin veel bekend facetten van het mannelijke gedrag herkennen. Belangrijk in hun betoog is het concept van ‘de volgroeide man’, waarmee zij een man bedoelen die een evenwichtige ontwikkeling heeft doorgemaakt van jongen naar man. Deze ontwikkeling leidt in zijn meest ideale vorm tot een man waarin de vier archetypen volledig zijn geïntegreerd. Ze stellen ook dat er in de ontwikkeling van jongen naar man veel mis kan gaan en dat een man op volwassen leeftijd nog onvolgroeide, onvolwassen delen in zich heeft. Het interessante van hun theorie, waardoor deze zeer bruikbaar is, is de koppeling die zij eggen tussen de wetenschap van de ontwikkelingspsychologie en het fenomeen van de mannelijke archetypen. Op deze manier ontstaat een geloofwaardige en beeldende methode voor het verklaren van de psychologische ontwikkeling van de man. Ook al zeggen ‘archetypen’ je op zich niets, je zult in ieder geval de krachtige symboliek kunnen waarderen aan de hand waarvan je je eigen ontwikkeling als man kunt duiden.

De acht mogelijke schaduwkanten

De ontwikkeling van jongen naar man wordt door hen geschetst aan de hand van de acht mogelijke schaduwkanten. Ieder archetype kent er twee, één schaduwkant wordt gevormd als de kwaliteiten van dit archetype doorslaat, de andere als ze te zwak ontwikkeld zijn. Voor mij vormen de schaduwkanten alle mogelijke verdedigingsmechanismen die een man in zijn jeugd kan ontwikkelen om te voldoen aan het in zijn jonge ogen gewenste man-beeld. Uiteraard is dit volledig afhankelijk van het temperament en de geschiedenis van het individu.

Het herkennen en erkennen van deze schaduwkanten kan een belangrijke stap in je ontwikkeling zijn, omdat ze vaak de onbewuste motor zijn achter allerlei negatieve en ineffectieve gedachten, gevoelens en gedragingen en je eigenlijk niet meer dienen. Door je bewust te worden van jouw eigen schaduwkanten, en hun overigens volstrekt logische ontstaansgeschiedenis, creëer je voor jezelf de keuzemogelijkheid om veranderingen aan te brengen in je denkpatronen, je gedrag en daarmee ook in je omgeving.

De drie archetypen

De drie archetypen van de Krijger, de Magiër en de Minnaar staan in dienst van de Koning. Er bestaat een elkaar versterkend principe, waarbij de groei van het ene archetype automatisch een positieve invloed heeft de andere. En het belangrijkste, de groei van ieder type maakt de Koning in jou sterker, deze voedt zich als het ware met de groei van de andere drie. Dit op zijn beurt, heeft weer een verstevigend effect op de integratie van het archetype waar het mee begon omdat de Koning hem zelfvertrouwen geeft. De andere kant op wekt het helaas ook zo. Zolang een man nog overwegend ‘schaduwgedrag’ vertoont, zal de Koning het gedrag dat hierbij hoort stimuleren door zelf ook zijn schaduwkanten te laten zien. Maar laten we ons vooral richten op het versterkende principe.

In de afbeelding bovenaan dit artikel staan de vier archetypen en hun schaduwkanten. In het tweede artikel in deze reeks van drie ga ik dieper in op de Krijger, de Magiër en de Minnaar. Zij zijn de dienaars van de Koning. Het laatste artikel beschrijft de ontwikkeling van de Koning in de man.